Χρόνος ανάγνωσης: ~7 λεπτά
Αυτό το άρθρο ίσως σε βοηθήσεις να κατανοήσεις:
- γιατί κάποιες αποφάσεις γίνονται τόσο δύσκολες, ακόμη κι όταν τις έχουμε σκεφτεί ξανά και ξανά,
- πώς η γνώμη των άλλων και οι «όροι αξίας» μπορεί να επηρεάζουν αυτό που τελικά επιλέγουμε,
- τι σημαίνει να εμπιστευόμαστε περισσότερο τη δική μας εσωτερική αξιολόγηση, χωρίς να χρειάζεται να είμαστε βέβαιοι ότι πήραμε τη «σωστή» απόφαση.
Ένα ανοιχτό σημειωματάριο γεμάτο λίστες με «υπέρ» και «κατά», ένα κινητό που ανάβει διαρκώς με μηνύματα φίλων που λένε «εγώ στη θέση σου…», και μια σιωπή που βαραίνει. Όσο περισσότερο ψάχνεις τη μία, αλάνθαστη εγγύηση για το μέλλον, τόσο νιώθεις να παγιδεύεσαι ανάμεσα στις προσδοκίες των άλλων και στο φόβο της μεταμέλειας.
Μέχρι να συνειδητοποιήσεις ότι η πραγματική ανακούφιση δεν έρχεται όταν βρεις την «τέλεια» απάντηση, αλλά τη στιγμή που θα εμπιστευτείς τη δική σου εσωτερική φωνή και θα πεις: «Αυτή είναι η δική μου επιλογή για σήμερα, και μπορώ να σταθώ μαζί της».
Όταν η ανάγκη για βεβαιότητα μάς κρατά σε αναμονή
«Εσύ τι θα έκανες στη θέση μου;»
Είναι μια ερώτηση που συχνά εμφανίζεται, όταν μια απόφαση μάς αγγίζει βαθιά.
Μπορεί να τη θέσουμε σε έναν φίλο, στον σύντροφό μας, σε έναν γονιό ή σε έναν συνάδελφο. Και για λίγο, η γνώμη ενός άλλου ανθρώπου ίσως φέρνει μια ανακούφιση. Σαν να μη χρειάζεται να κρατάμε μόνοι μας όλο το βάρος της επιλογής.
Ύστερα, όμως, οι απαντήσεις αρχίζουν να διαφέρουν.
Ο ένας βλέπει έναν κίνδυνο. Ο άλλος μια ευκαιρία. Κάποιος μας θυμίζει όσα έχουμε ήδη επενδύσει και κάποιος άλλος όσα θα μπορούσαμε να κερδίσουμε, αν αλλάζαμε πορεία.
Και κάπως έτσι, αντί να έχουμε μία απόφαση μπροστά μας, βρισκόμαστε ανάμεσα σε πολλές διαφορετικές εκδοχές του τι θα ήταν «σωστό» να κάνουμε.
Γιατί ορισμένες αποφάσεις γίνονται τόσο δύσκολες;
Μπροστά σε μια σημαντική επιλογή, συνήθως δεν αναζητούμε μόνο μια κατεύθυνση.
Αναζητούμε και μια εγγύηση.
Θα θέλαμε να ξέρουμε ότι η δουλειά που θα επιλέξουμε δεν θα μας εξαντλήσει. Ότι αν φύγουμε από μια σχέση, δεν θα το μετανιώσουμε. Ότι αν μείνουμε, τα πράγματα θα αλλάξουν. Ότι ένα «ναι» δεν θα αποδειχθεί αργότερα λάθος και ότι ένα «όχι» δεν θα κλείσει μια πόρτα που θα θέλαμε να είχε μείνει ανοιχτή.
Θα θέλαμε, με έναν τρόπο, να γνωρίζουμε από πριν το τέλος της ιστορίας.
Μόνο που η ζωή δεν λειτουργεί έτσι.
Όταν καλούμαστε να πάρουμε μια απόφαση, συνήθως δεν έχουμε όλες τις απαντήσεις. Δεν ξέρουμε, όσο κι αν προσπαθούμε, πώς ακριβώς θα εξελιχθούν τα πράγματα.
Και δεν αλλάζουν μόνο οι συνθήκες. Αλλάζουμε κι εμείς.
Αλλάζουν οι ανάγκες μας, οι επιθυμίες μας, τα όριά μας. Κάτι που κάποτε είχε νόημα, μπορεί κάποια στιγμή να μη μας χωράει πια.
Η έρευνα γύρω από τη λήψη αποφάσεων δείχνει ότι η δυσκολία μπορεί να μεγαλώνει, όταν οι επιλογές είναι πολλές, όταν δεν είναι ακόμη ξεκάθαρο τι θέλουμε ή όταν αισθανόμαστε ότι πρέπει να εντοπίσουμε την καλύτερη δυνατή έκβαση. Και για κάποιους ανθρώπους, η αβεβαιότητα μπορεί να οδηγεί σε συνεχή αναζήτηση επιβεβαίωσης.
Μπορεί, λοιπόν, η δυσκολία μας να δείχνει απλώς ότι αυτό που διακυβεύεται έχει σημασία. Και ότι, κάποιες φορές, όποιον δρόμο κι αν πάρουμε, κάτι θα χρειαστεί να αφήσουμε πίσω.
Υπάρχει πραγματικά η «σωστή» απόφαση;
Η φράση «σωστή απόφαση» μοιάζει να υπονοεί ότι κάπου υπάρχει μία αντικειμενικά σωστή επιλογή και ότι, αν σκεφτούμε αρκετά, θα καταφέρουμε να τη βρούμε.
Πολλές από τις αποφάσεις που μας δυσκολεύουν περισσότερο, όμως, δεν έχουν μία μοναδική απάντηση. Είναι συναντήσεις ανάμεσα σε ανάγκες, επιθυμίες, φόβους, σχέσεις και αξίες που δεν δείχνουν όλες προς την ίδια κατεύθυνση.
Ίσως, λοιπόν, αντί να ψάχνουμε τη «σωστή απόφαση», να έχει περισσότερο νόημα να αναρωτηθούμε πώς θέλουμε να αποφασίσουμε.
Τι γνωρίζω σήμερα; Τι χρειάζομαι; Τι φοβάμαι; Τι έχει αξία για μένα; Τι είμαι έτοιμος, ή δεν είμαι ακόμη έτοιμος, να αναλάβω;
Αυτό δεν κάνει την απόφαση αλάνθαστη.
Την κάνει, όμως, πιο δική μας.
Και μια απόφαση μπορεί να ήταν η πιο αληθινή επιλογή που μπορούσα να κάνω τότε και κάποια στιγμή να πάψει να μου ταιριάζει.
Όχι απαραίτητα, επειδή τότε έκανα λάθος.
Αλλά επειδή δεν είμαι πια ακριβώς ο ίδιος άνθρωπος που την πήρε.
Αν σήμερα χρειάζομαι κάτι διαφορετικό, αυτό δεν ακυρώνει όσα χρειαζόμουν τότε. Μπορεί απλώς να σημαίνει ότι μετακινήθηκα.
Και αυτή η μετακίνηση είναι μέρος του ότι ζούμε, αλλάζουμε και συνεχίζουμε να συναντάμε διαφορετικά τον εαυτό μας.
Στην ψυχοθεραπεία ψάχνω να βρω τον εαυτό μου ή μήπως ψάχνω τους εαυτούς μου;
Όταν η αναζήτηση του καλύτερου γίνεται βάρος
Το να εξετάζουμε προσεκτικά μια επιλογή μπορεί να είναι ένας τρόπος να φροντίζουμε κάτι σημαντικό.
Υπάρχουν, όμως, φορές που η αναζήτηση δεν τελειώνει ποτέ. Κάθε πληροφορία γεννά την ανάγκη για άλλη μία και καμία επιλογή δεν μοιάζει τελικά «αρκετά καλή».
Η έρευνα γύρω από την αναζήτηση της βέλτιστης επιλογής δείχνει ότι το βάρος μεγαλώνει ιδιαίτερα, όταν η σύγκριση γίνεται εξαντλητική και δυσκολευόμαστε να ολοκληρώσουμε την επιλογή.
Ίσως, λοιπόν, να μη μας εξαντλεί μόνο η ίδια η απόφαση.
Μας εξαντλεί και η προσδοκία ότι πρέπει να βρούμε εκείνη τη μία επιλογή που δεν θα μας απογοητεύσει ποτέ.
Η γνώμη των άλλων και οι «όροι αξίας»
Η γνώμη των ανθρώπων που εμπιστευόμαστε μπορεί να είναι πολύτιμη. Μπορεί να μας δώσει μια διαφορετική οπτική ή να μας κάνει να αισθανθούμε λιγότερο μόνοι απέναντι σε κάτι δύσκολο.
Υπάρχει όμως μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο:
«Ακούω τη γνώμη σου»
και στο:
«Χρειάζομαι τη συγκατάθεσή σου για να αισθανθώ ότι μου επιτρέπεται να θέλω αυτό που θέλω».
Ο Carl Rogers χρησιμοποίησε τον όρο «όροι αξίας» (conditions of worth) για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί σταδιακά να μάθουμε ότι χρειάζεται να είμαστε κάπως συγκεκριμένα για να νιώθουμε αποδεκτοί, αγαπητοί ή αρκετοί.
Μπορεί να μάθω:
«Είμαι καλός άνθρωπος, όταν δεν απογοητεύω.»
«Αξίζω, όταν πετυχαίνω.»
«Είμαι αγαπητός άνθρωπος, όταν δεν δυσκολεύω τους άλλους.»
«Είμαι υπεύθυνος άνθρωπος, όταν βάζω πρώτα τις ανάγκες τους.»
Και κάποια στιγμή αυτές οι φωνές μπορεί να γίνουν τόσο οικείες, ώστε να τις ακούω σαν δικές μου.
Τότε, μέσα σε μια απόφαση, μπορεί να αναρωτιέμαι:
Θέλω να μείνω ή φοβάμαι ποιον θα απογοητεύσω αν φύγω;
Θέλω πραγματικά αυτή τη δουλειά ή χρειάζομαι την επιτυχία της για να αισθανθώ ότι αξίζω;
Δεν θέλω να πω «όχι» ή έχω μάθει ότι το «όχι» με κάνει εγωιστή;
Δεν σημαίνει ότι υπάρχει μέσα μας μία απόλυτα καθαρή και ανεπηρέαστη φωνή. Είμαστε άνθρωποι μέσα σε σχέσεις και έχουμε διαμορφωθεί μέσα από αυτές.
Ίσως το ζητούμενο να μην είναι να σταματήσουμε να ακούμε τους άλλους.
Αλλά να μπορέσει, ανάμεσά τους, να ακουστεί και η δική μας εμπειρία.
Τι σημαίνει «εσωτερική εστία αξιολόγησης»;
Στην προσωποκεντρική προσέγγιση, η εσωτερική εστία αξιολόγησης περιγράφει μια σταδιακή μετακίνηση προς τη μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην προσωπική μας εμπειρία.
Δεν σημαίνει «δεν ακούω κανέναν» ούτε «κάνω πάντα αυτό που θέλω».
Σημαίνει ότι μπορώ να ακούσω τη γνώμη σου χωρίς να χρειάζεται να σου παραδώσω την τελική απόφαση για τη δική μου ζωή.
Να την εξετάσω. Να επηρεαστώ. Ακόμη και να αλλάξω γνώμη.
Αλλά να υπάρχει χώρος και για την ερώτηση:
«Εγώ πώς είμαι μέσα σε αυτή την επιλογή;»
Όταν η επιλογή γίνεται περισσότερο δική μου
Το να επιστρέφει η απόφαση σε εμένα μπορεί αρχικά να μοιάζει τρομακτικό.
Γιατί αν επιλέγω εγώ, αναλαμβάνω και την ευθύνη της επιλογής μου.
Μόνο που η ευθύνη δεν χρειάζεται να είναι μόνο βάρος. Μπορεί να γίνει και δύναμη.
Υπάρχει κάτι απελευθερωτικό στη στιγμή που μπορώ να πω:
«Άκουσα. Σκέφτηκα. Φοβήθηκα. Και τελικά επέλεξα εγώ.»
Όχι απαραίτητα με απόλυτη ελευθερία. Οι επιλογές μας γίνονται μέσα σε πραγματικές συνθήκες, σχέσεις, φόβους, ανάγκες και περιορισμούς.
Ίσως, λοιπόν, το πιο ανθρώπινο να μην είναι να ζητάμε από τον εαυτό μας να επιλέγει εντελώς ελεύθερα, αλλά να μπορεί να αποφασίζει με όση ελευθερία μπορεί να αντέξει τη δεδομένη στιγμή.
Και αυτή η ελευθερία μπορεί να μεγαλώνει.
Όσο περισσότερο αναγνωρίζω τι χρειάζομαι, ποιες φωνές κουβαλώ και τι είναι δικό μου μέσα σε αυτές, τόσο περισσότερο μπορώ να αναλαμβάνω τη θέση μου απέναντι στις επιλογές μου.
Όχι για να κατηγορήσω τον εαυτό μου, αν κάτι δεν εξελιχθεί όπως ήθελα.
Αλλά για να μπορώ να πω: αυτή ήταν η επιλογή που μπόρεσα να κάνω τότε, με όσα γνώριζα, με αυτό που ήμουν και με όση ελευθερία μπορούσα να έχω.
Ίσως εκεί η ευθύνη και η ελευθερία να συναντιούνται. Όχι στη σιγουριά ότι ξέρω τι θα συμβεί, αλλά σε μια μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στη σχέση με τον εαυτό μου.
Κι αν έρθει η μεταμέλεια;
«Κι αν φύγω και αργότερα καταλάβω ότι ήθελα να μείνω;»
«Κι αν πω όχι και χάσω κάτι σημαντικό;»
Ο φόβος της μεταμέλειας πολλές φορές βρίσκεται ήδη μέσα στην απόφαση, πριν καν την πάρουμε.
Μόνο που η μεταμέλεια δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι αποφασίσαμε λάθος.
Μπορεί να είναι η θλίψη για κάτι που αφήσαμε πίσω. Το κόστος μιας επιλογής που έγινε περισσότερο ορατό αργότερα.
Ή μπορεί να σημαίνει απλώς ότι αλλάξαμε.
Ότι ο άνθρωπος που κοιτάζει σήμερα εκείνη την απόφαση έχει άλλες εμπειρίες, άλλες ανάγκες και ίσως άλλα όρια από τον άνθρωπο που κάποτε την πήρε.
Το ότι σήμερα θα επέλεγα διαφορετικά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τότε έπρεπε να γνωρίζω όσα γνωρίζω τώρα.
Μπορεί να σημαίνει ότι μετακινήθηκα.
Ότι κάτι έμαθα.
Ότι ζω.
Η αυτοεμπιστοσύνη, λοιπόν, ίσως να μην είναι:
«Ξέρω ότι θα επιλέξω σωστά».
Αλλά:
«Δεν ξέρω ακριβώς τι θα συμβεί. Εμπιστεύομαι, όμως, ότι θα μπορέσω να συναντήσω αυτό που θα έρθει».
Ίσως τελικά το αντίθετο της αναποφασιστικότητας να μην είναι η βεβαιότητα, αλλά η εμπιστοσύνη.
Όταν η αναποφασιστικότητα καταλαμβάνει πολύ χώρο
Υπάρχουν περίοδοι, όπου η δυσκολία στην επιλογή αρχίζει να απλώνεται σχεδόν παντού. Ακόμη και μικρές αποφάσεις συνοδεύονται από έντονο άγχος, η σκέψη επιστρέφει ξανά και ξανά στα ίδια σενάρια και η επιβεβαίωση από τους άλλους ανακουφίζει μόνο για λίγο.
Σε τέτοιες στιγμές, η ψυχοθεραπεία μπορεί να γίνει ένας χώρος διερεύνησης.
Όχι ένας χώρος όπου κάποιος άλλος θα μας πει ποια είναι η σωστή απάντηση.
Αλλά ένας χώρος όπου μπορούμε να ακούσουμε λίγο πιο καθαρά τις ανάγκες, τους φόβους, τις επιθυμίες και τα «πρέπει» που κουβαλάμε.
Ποιες φωνές ακούω;
Αν βρίσκεσαι μπροστά σε μια δύσκολη απόφαση, ίσως αξίζει να μείνεις για λίγο με μερικές ερωτήσεις:
- Αν δεν χρειαζόταν να δικαιολογήσω την επιλογή μου σε κανέναν, προς τα πού θα έγερνα;
- Ποιον φοβάμαι ότι θα απογοητεύσω;
- Ποιο «πρέπει» ακούω μέσα μου, και από πού μπορεί να το έχω μάθει;
- Τι χρειάζομαι εγώ αυτή τη στιγμή, ακόμη κι αν δεν είμαι έτοιμος να το επιλέξω;
Δεν χρειάζεται οι ερωτήσεις αυτές να οδηγήσουν αμέσως σε μια απόφαση.
Ίσως απλώς βοηθήσουν να ακουστούν λίγο πιο καθαρά οι φόβοι, οι ανάγκες, τα «πρέπει» και οι επιθυμίες μας.
Πότε να αναζητήσετε επαγγελματική στήριξη;
Η δυσκολία μπροστά σε μια απόφαση είναι απόλυτα φυσιολογική. Όταν όμως η διαδικασία της επιλογής παύει να είναι απλώς απαιτητική και μετατρέπεται σε πηγή συνεχούς δυσφορίας, η συνδρομή ενός ειδικού ψυχικής υγείας μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά και απελευθερωτικά.
Αξίζει να σκεφτείτε την επαγγελματική υποστήριξη, όταν:
- Η αναποφασιστικότητα οδηγεί σε παράλυση: Ακόμη και καθημερινές, απλές επιλογές προκαλούν έντονο στρες, οδηγώντας σε χρόνια αναβλητικότητα ή πλήρη αποφυγή ανάληψης δράσης.
- Το overthinking γίνεται εξαντλητικό: Το μυαλό ανακυκλώνει διαρκώς τα ίδια σενάρια καταστροφολογίας και «τι θα γινόταν αν», διαταράσσοντας τον ύπνο, τη συγκέντρωση και τη λειτουργικότητά σας.
- Η αναζήτηση επιβεβαίωσης είναι ασταμάτητη: Νιώθετε ότι αδυνατείτε να προχωρήσετε χωρίς την έγκριση των άλλων, βάζοντας σταθερά τις δικές σας ανάγκες και επιθυμίες σε δεύτερη μοίρα υπό το βάρος των «πρέπει».
- Ο φόβος της μεταμέλειας σας εγκλωβίζει: Η αγωνία για το αν μια επιλογή θα αποδειχθεί «λάθος» υπερκαλύπτει οποιαδήποτε δυνατότητα εμπιστοσύνης στον εαυτό σας και στην προσαρμοστικότητά σας.
- Βρίσκεστε σε κρίσιμο σταυροδρόμι ζωής: Βιώνετε σημαντικές αλλαγές (επαγγελματικές, σχεσιακές, προσωπικές) και χρειάζεστε έναν ασφαλή, ουδέτερο χώρο για να αποσαφηνίσετε τις πραγματικές σας αξίες και όρια.
Η ψυχοθεραπεία δεν στοχεύει στο να σας υποδείξει τι να επιλέξετε, αλλά στο να σας βοηθήσει να ακούσετε τη δική σας εσωτερική φωνή και να σταθείτε δίπλα στις αποφάσεις σας με επίγνωση, αυτοσυμπόνια και ελευθερία.
Με λίγα λόγια
Η δυσκολία στις αποφάσεις δεν σημαίνει πάντα ότι δεν ξέρουμε τι θέλουμε.
Μερικές φορές κάτι μέσα μας γνωρίζει προς τα πού γέρνει, αλλά μαζί του ακούγονται πολλά ακόμη: η γνώμη των ανθρώπων που αγαπάμε, τα «πρέπει» με τα οποία μεγαλώσαμε, ο φόβος της απώλειας και η ανάγκη να μη μετανιώσουμε ποτέ.
Και ακόμη κι όταν επιλέξουμε, τίποτα δεν μένει απολύτως σταθερό.
Οι συνθήκες αλλάζουν. Οι ανάγκες αλλάζουν. Εμείς αλλάζουμε.
Ίσως, λοιπόν, το ζητούμενο να μην είναι να πάρουμε μια απόφαση που θα παραμένει «σωστή» για πάντα.
Αλλά μια απόφαση που μπορούμε να αναγνωρίσουμε ως δική μας, με όσα γνωρίζουμε και είμαστε σήμερα.
Και αν κάποτε πάψει να μας χωράει, να μπορέσουμε να ακούσουμε και αυτή τη μετακίνηση.
Γιατί η αυτοεμπιστοσύνη δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε πως όλα θα πάνε καλά.
Σημαίνει ότι μπορούμε να αναλάβουμε την ελευθερία και την ευθύνη της επιλογής μας, με όση ελευθερία μπορούμε κάθε φορά, και να εμπιστευτούμε ότι, αν χρειαστεί, μπορούμε να αλλάξουμε έναν δρόμο.
Συχνές ερωτήσεις
Είναι κακό να ζητάω τη γνώμη των άλλων;
Όχι. Το ερώτημα είναι τι θέση παίρνει αυτή η γνώμη μέσα μας. Είναι μια ακόμη οπτική που μπορώ να ακούσω ή γίνεται η άδεια που χρειάζομαι για να εμπιστευτώ αυτό που νιώθω;
Πώς μπορώ να ξέρω ότι πήρα τη σωστή απόφαση;
Συχνά δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε τη στιγμή που αποφασίζουμε. Οι συνθήκες αλλάζουν κι εμείς επίσης. Μπορούμε, όμως, να αναρωτηθούμε πώς πήραμε την απόφαση: τι γνωρίζαμε τότε, ποιες ανάγκες ακούσαμε και πόσο χώρο είχαν ο φόβος, η πίεση ή η ανάγκη για έγκριση.
Αν σήμερα θα επέλεγα διαφορετικά, σημαίνει ότι τότε αποφάσισα λάθος;
Όχι απαραίτητα. Μπορεί σήμερα να γνωρίζω περισσότερα, να χρειάζομαι κάτι διαφορετικό ή να έχω μετακινηθεί ως άνθρωπος. Το ότι μια παλιότερη επιλογή δεν με εκφράζει πια δεν ακυρώνει αυτομάτως τον άνθρωπο που την έκανε τότε.
Μπορεί η ψυχοθεραπεία να βοηθήσει σε μια απόφαση;
Η ψυχοθεραπεία δεν χρειάζεται να δώσει την απάντηση. Μπορεί να δημιουργήσει χώρο για να ακούσουμε τι φοβόμαστε, τι χρειαζόμαστε και ποιες προσδοκίες κουβαλάμε. Η απόφαση παραμένει δική μας.
Γράφει: Μαργαρίτα Βάρβογλη, Ψυχολόγος MSc – Προσωποκεντρική Ψυχοθεραπεύτρια της επιστημονικής ομάδας του Reconnect Therapy
Αν χρειάζεσαι βοήθεια για μια απόφαση, θα χαρώ να κάνουμε μαζί αυτό το ταξίδι που μπορεί να ξεκινήσει από εδώ.
Διάβασε επίσης:
Άγχος: 4 Νοητικές Παγίδες & Πώς να βρεις την Ηρεμία σου
Βιβλιογραφία
Misuraca, R., Nixon, A. E., Miceli, S., Di Stefano, G., & Scaffidi Abbate, C. (2024). On the advantages and disadvantages of choice: Future research directions in choice overload and its moderators. Frontiers in Psychology, 15, 1290359.
Appel, H., Krasko, J., Luhmann, M., & Gerlach, A. L. (2024). Intolerance of uncertainty predicts indecisiveness and safety behavior in real-life decision making: Results from an experience sampling study. Journal of Research in Personality, 110, 104490.
Cavé, J., Katjene, M., & Roos, V. (2024). A scoping review of Rogers’ person-centred approach to identify constructs relevant to optimal intergenerational relationships. South African Journal of Psychology, 54(3), 402–414.
Han, Q., Quadflieg, S., & Ludwig, C. J. H. (2023). Decision avoidance and post-decision regret: A systematic review and meta-analysis. PLOS ONE, 18(10), e0292857.