Χρόνος ανάγνωσης ~6 λεπτά
Μέχρι το τέλος του άρθρου,
- θα έχεις καταλάβει πώς να διακρίνεις το υπαρξιακό κενό από το burnout,
- θα μάθεις τι είναι λογοθεραπεία, όπως την ανέπτυξε ο Viktor E. Frankl, και γιατί ο πόνος δεν μετατρέπεται πάντα αυτόματα σε «μάθημα ανάπτυξης»,
- θα ανακαλύψεις πως το νόημα δεν είναι αποκλειστικά ατομικό επίτευγμα, αλλά χτίζεται μέσα από σχέσεις και συγκεκριμένες υλικές και κοινωνικές συνθήκες.
Τι συμβαίνει, όταν έχεις πετύχει όλα όσα θεωρητικά σε ορίζουν, αλλά ξυπνάς το πρωί νιώθοντας ότι τίποτα δεν έχει πραγματικό αντίκρισμα στην ψυχή σου; Η σύγχρονη κουλτούρα υπόσχεται διαρκή εξέλιξη, αποδοτικότητα και αυτοβελτίωση, αφήνοντας συχνά στο περιθώριο μια πιο σιωπηλή ερώτηση: γιατί συνεχίζουμε να τρέχουμε; Το επιδραστικό έργο του Viktor E. Frankl, ιδιαίτερα μέσα από κείμενα όπως «Το νόημα της ζωής», με 15.000.000 αντίτυπα παγκοσμίως, επιχειρεί να απαντήσει σε αυτή την υπαρξιακή αγωνία, τοποθετώντας την ανθρώπινη ανθεκτικότητα στο επίκεντρο.
Ποιος ήταν ο Viktor E. Frankl
Αυστριακός νευρολόγος, ψυχίατρος, φιλόσοφος, συγγραφέας. Επέζησε του ολοκαυτώματος, όπου έχασε όλη του την οικογένεια. Στα στρατόπεδα συγκέντρωσης διαπίστωσε πως όσοι είχαν κάποιο εσωτερικό λόγο, είχαν περισσότερες πιθανότητες επιβίωσης. Ανέπτυξε τη λογοθεραπεία (logotherapy), από την ελληνική λέξη λόγος, όπου λόγος ίσον νόημα. Η λογοθεραπεία του Frankl, που αποτελεί βασικό πυλώνα της υπαρξιακής ψυχολογίας, διαφέρει από την παραδοσιακή λογοθεραπεία στην Ελλάδα, που αναφέρεται στην επιστήμη αποκατάστασης διαταραχών λόγου και ομιλίας.
Ποιο είναι το νόημα της ζωής κατά τον Viktor Ε. Frankl;
Στην κλινική μας πράξη στην ομάδα του ReConnect Therapy παρατηρούμε συχνά ότι οι άνθρωποι αναζητούν ένα μεγαλειώδες κάλεσμα, ενώ το νόημα δεν εφευρίσκεται μέσα από μεγάλα θεωρήματα, αλλά, όπως το όρισε ο Viktor E. Frankl, αναδύεται μέσα από:
- μια δημιουργική πράξη ή ένα έργο που αφήνει το αποτύπωμά του στον κόσμο,
- τη βαθιά συνάντηση, την αγάπη και τη σχέση με έναν άλλον άνθρωπο,
- τη στάση που επιλέγουμε να κρατήσουμε απέναντι σε ένα αναπόφευκτο υπαρξιακό αδιέξοδο.
Eλευθερία της βούλησης, επίσης κατά τον ίδιο, δεν σημαίνει ότι ελέγχουμε τις συνθήκες γύρω μας, αλλά ότι διατηρούμε πάντα ένα εσωτερικό περιθώριο αντίδρασης και νοηματοδότησης.
Γιατί το αίσθημα κενού «προσβάλλει» περισσότερο τους ανθρώπους υψηλής λειτουργικότητας;
Επειδή συνήθως ένας άνθρωπος υψηλής λειτουργικότητας έχει κατακτήσει τους περισσότερους επαγγελματικούς και προσωπικούς στόχους που είχε θέσει. Διαθέτει ασφάλεια, αναγνώριση και σταθερότητα, ωστόσο η εσωτερική του πυξίδα φαίνεται να έχει σπάσει. Αρχικά, αντιμετωπίζει αυτό το κενό σαν ένα ακόμα πρόβλημα απόδοσης: οργανώνει σχολαστικότερα τον χρόνο του και πιέζει τον εαυτό του να βρει νέους, πιο απαιτητικούς στόχους. Η πραγματική μετατόπιση αρχίζει μόνο όταν σταματά να ρωτά «πώς θα γίνω πιο παραγωγικός;» και αναρωτιέται ποια ζωή αξίζει τελικά να υπηρετεί.
Τι είναι το υπαρξιακό κενό και σε τι διαφέρει από το burnout;
Το υπαρξιακό κενό είναι μια εμπειρία εσωτερικής ανίας, ματαιότητας και αποσύνδεσης που εμφανίζεται όταν η θέληση για νόημα μπλοκάρεται, πλήττοντας συχνά όσους πετυχαίνουν εξωτερικούς στόχους, αλλά χάνουν τον εσωτερικό προσανατολισμό τους. Ο σύγχρονος high performer συχνά θυμίζει μια μηχανή υψηλών επιδόσεων που λειτουργεί χωρίς καύσιμο νόημα. Ακολουθεί πιστά όλα όσα «πρέπει» να κάνει, παράγει έργο, ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις, αλλά εσωτερικά βιώνει μια παγωμένη κενότητα.
Είναι κρίσιμο, ωστόσο, να διακρίνουμε αυτό το φαινόμενο από το επαγγελματικό burnout. Ενώ η εξάντληση τροφοδοτείται από οργανωτικές δυσλειτουργίες, έλλειψη ελέγχου, αδικία και εργασιακή φόρτωση, το υπαρξιακό κενό αφορά μια βαθύτερη αποσύνδεση από τον λόγο για τον οποίο παλεύουμε. Μερικές φορές το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν προσπαθούμε αρκετά, αλλά ότι έχουμε χάσει την επαφή με τον πυρήνα που δίνει αξία στην προσπάθειά μας.
Μπορούμε να βρούμε το νόημα σε κάθε πόνο;
Ο Frankl υποστήριξε στο βιβλίο «Το νόημα της ζωής» ότι ο άνθρωπος μπορεί να επιλέξει τη στάση του απέναντι στον αναπόφευκτο πόνο. Πουθενά, όμως, στο έργο του δεν άφησε να εννοηθεί ότι ο πόνος είναι επιθυμητός ή πως η κάθε τραυματική εμπειρία λειτουργεί ως μεταμφιεσμένο δώρο. Η λεγόμενη «τραγική τριάδα», πόνος, ενοχή και θάνατος, αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης κατάστασης. Η θεραπεία συχνά ξεκινά ακριβώς εκεί που επιτρέπεται στον άνθρωπο να αναγνωρίσει την αδικία του τραύματος, αντί να βιάζεται να το «μετουσιώσει».
Ποια είναι τα όρια της ατομικής ευθύνης και γιατί χρειαζόμαστε έναν συστημικό αντίλογο;
Η έμφαση του Frankl στην ατομική στάση παραβλέπει συχνά τις υλικές, κοινωνικές και σχεσιακές συνθήκες που περιορίζουν τις δυνατότητες επιλογής του ανθρώπου. Όπως σημείωνε και ο υπαρξιακός ψυχολόγος και συγγραφέας Rollo May, η υπερβολική προσήλωση σε μια καθοδηγητική ή ατομικιστική οπτική κινδυνεύει να γίνει αυταρχική, αγνοώντας πως η ύπαρξη δεν εκτυλίσσεται σε ένα κοινωνικό κενό. Όπως συχνά τονίζουμε μέσα από τη συστημική προσέγγισή μας στην ομάδα του Reconnect Therapy, ο άνθρωπος δεν πλάθει νόημα μόνος του σε απομόνωση· το νόημα γεννιέται μέσα στον ιστό των σχέσεων, της κοινότητας και των πραγματικών συνθηκών ζωής.
Πώς μεταφράζεται η σκέψη του Frankl στη ρευστή σύγχρονη πραγματικότητα;
Σε έναν πολιτισμό πολλαπλών επιλογών αλλά ελάχιστου προσανατολισμού, η αναζήτηση νοήματος λειτουργεί ως αντίβαρο στην ευθραυστότητα της ταυτότητας, όπως την περιέγραψε ο Πολωνο-Βρετανός κοινωνιολόγος φιλόσοφος Zygmunt Bauman. Ζούμε σε μια εποχή ρευστής νεωτερικότητας, όπου οι σταθεροί ρόλοι καταρρέουν και το άτομο καλείται να εφευρίσκει διαρκώς τον εαυτό του. Μέσα σε αυτό το τοπίο της συνεχούς ανασφάλειας, η πρόταση του Frankl για «τραγική αισιοδοξία» αποκτά νέο βάρος.
Η τραγική αισιοδοξία δεν ισούται με την τοξική θετικότητα ή την άρνηση της απόγνωσης. Είναι μια γενναία κατάφαση στη ζωή, παρόλη την παρουσία του πόνου και της αβεβαιότητας. Μας υπενθυμίζει ότι, ακόμη και όταν οι έξωθεν βεβαιότητες διαλύονται, η δέσμευση σε αξίες και σχέσεις πέρα από το στενό “εγώ” παραμένει η ασφαλέστερη πυξίδα.
5 σημεία προσοχής στην ανάγνωση του νοήματος του Frankl
- Ο κίνδυνος ενοχοποίησης του ανθρώπου που υποφέρει
Ο αμερικανός αναλυτής του Ολοκαυτώματος Lawrence Langer άσκησε έντονη κριτική στην ιδέα ότι η επιβίωση ή η ψυχική αντοχή στα στρατόπεδα συγκέντρωσης μπορεί να εξηγηθεί από τη στάση, την αισιοδοξία ή την ύπαρξη νοήματος.
Αν διαβαστεί απλουστευτικά ή σύμφωνα με τη σύγχρονη κουλτούρα αυτοβελτίωσης, η θέση του Frankl μπορεί να οδηγήσει σε ένα επικίνδυνο συμπέρασμα: ότι όποιος δεν κατάφερε να αντέξει, να αναπτυχθεί ή να βρει νόημα δεν προσπάθησε αρκετά ή δεν είχε τη σωστή στάση. Ωστόσο, η απαίτηση εύρεσης νοήματος σε κάθε τραγωδία εγκλωβίζει συχνά τον άνθρωπο σε μια άδικη αυτοενοχοποίηση.
Το νόημα μπορεί να αποτελεί δυνατότητα μέσα στον πόνο. Σε καμία περίπτωση, όμως, δεν πρέπει να μετατρέπεται σε υποχρέωση του ανθρώπου που υποφέρει.
- Κάθε πόνος δεν οδηγεί στην ανάπτυξη
Ορισμένες εμπειρίες παραμένουν καταστροφικές, άδικες ή χωρίς καμία ικανοποιητική εξήγηση. Η απαίτηση να βρούμε γρήγορα “το μάθημα” μπορεί να λειτουργήσει ως αποφυγή του πένθους και ως άρνηση της πραγματικότητας.
Δεν χρειάζεται να προσφέρουμε σε κάθε τραυματική εμπειρία ένα λυτρωτικό τέλος. Μερικές φορές η θεραπεία αρχίζει όταν επιτρέπεται στον άνθρωπο να πει ότι αυτό που του συνέβη ήταν άδικο και δεν έπρεπε να συμβεί.
- Το νόημα δεν “συνταγογραφείται” από τον/τη ψυχοθεραπευτή/τρια
Ο Rollo May επέκρινε τη λογοθεραπεία ως προσέγγιση που μπορεί να πλησιάζει τον αυταρχισμό, όταν ο/η ψυχοθεραπευτής/τρια πιστεύει ότι γνωρίζει το νόημα που πρέπει να βρει ο θεραπευόμενος ή του προσφέρει έτοιμες απαντήσεις.
Από μια σύγχρονη συστημική και συνεργατική οπτική, ο/η ψυχοθεραπευτής/τρια δεν “δίνει” νόημα στον άνθρωπο. Δημιουργεί τις συνθήκες μέσα στις οποίες ο άνθρωπος μπορεί να διερευνήσει και να διαμορφώσει το δικό του.
- Η ατομικιστική εστίαση της θεωρίας
Ο Frankl δίνει μεγάλο βάρος στην προσωπική στάση και ευθύνη. Αυτή είναι ταυτόχρονα η δύναμη και το όριο της προσέγγισής του.
Δεν έχουν, όμως, όλοι οι άνθρωποι το ίδιο περιθώριο επιλογής. Η φτώχεια, η βία, η καταπίεση, η ασθένεια, η εργασιακή εκμετάλλευση και η απουσία υποστηρικτικών σχέσεων δεν ξεπερνιούνται μόνο με μια αλλαγή στάσης.
Η δική μας συστημική προσθήκη είναι ότι το νόημα δεν είναι ένα αποκλειστικά ατομικό επίτευγμα. Δημιουργείται, επίσης, μέσα στις σχέσεις, στην αίσθηση του ανήκειν, στη συμμετοχή σε μια κοινότητα και στις πραγματικές δυνατότητες που παρέχει ή στερεί το περιβάλλον.
- Ο κίνδυνος εμπορευματοποίησης του τραύματος
Η κριτική του συγγραφέα και αρθρογράφου David Mikics στο περιοδικό Tablet θέτει το ερώτημα αν η εμπειρία του Ολοκαυτώματος μπορεί ή πρέπει να μετατρέπεται σε εύπεπτο μάθημα αυτοβοήθειας.
Δεν χρειάζεται να υιοθετήσουμε στο σύνολό της την ιδιαίτερα αυστηρή θέση του. Αξίζει, όμως, να κρατήσουμε το ερώτημα: τι χάνεται όταν μια ακραία ιστορική τραγωδία συμπυκνώνεται σε ένα αισιόδοξο μήνυμα για προσωπική ανάπτυξη;
Πότε χρειάζεσαι επαγγελματική στήριξη στην αναζήτηση νοήματος;
Αν παρατηρείς ότι η εσωτερική κενότητα που νιώθεις, συνοδεύεται από χρόνια σωματική εξάντληση, διαταραχές ύπνου, αίσθηση ότι δεν μπορείς να ανασάνεις ή δυσκολία να διαχειριστείς την καθημερινότητά σου μόνος/η/ο σου, η υπαρξιακή αναζήτησή σου ενδέχεται να χρειάζεται ένα ασφαλές πλαίσιο πλαισίωσης. Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία δεν σου προσφέρει έτοιμες απαντήσεις, αλλά δημιουργεί τον απαραίτητο χώρο για να ακουστούν τα κομμάτια του εαυτού σου που έχουν αποσιωπηθεί.
Άλλαξε την ερώτηση
Αντί να ρωτάς «τι περιμένω από τη ζωή σήμερα;», δοκίμασε να αναρωτηθείς «τι ζητά η μέρα από εμένα;».
Συχνές Ερωτήσεις
- Τι είναι η «τραγική αισιοδοξία» κατά τον Victor E. Frankl; Είναι η δυνατότητα να διατηρεί κανείς μια στάση κατάφασης προς τη ζωή, ακόμη και εν μέσω πόνου, ενοχής ή θανάτου, χωρίς να αρνείται την ύπαρξή τους. Δεν πρόκειται για την αφελή θετική σκέψη, αλλά για τη βαθιά εσωτερική ανθεκτικότητα.
- Πώς διαφέρει το υπαρξιακό κενό από το burnout; Το burnout είναι ένα πολυδιάστατο σύνδρομο εργασιακής εξάντλησης που σχετίζεται άμεσα με τον φόρτο, την αδικία και την έλλειψη ελέγχου στο περιβάλλον εργασίας. Το υπαρξιακό κενό αφορά μια ευρύτερη αίσθηση ματαιότητας και απώλειας νοήματος στη ζωή, η οποία μπορεί να συνυπάρχει με την επαγγελματική επιτυχία.
- Γιατί ο Rollo May επέκρινε τη λογοθεραπεία (με την έννοια της θεραπείας μέσω του νοήματος του Victor Ε. Frankl); Ο Rollo May υποστήριξε ότι η λογοθεραπεία ενέχει τον κίνδυνο να γίνει αυταρχική, εάν ο/η ψυχοθεραπευτής/τρια επιχειρήσει να επιβάλει ή να «συνταγογραφήσει» στον θεραπευόμενο το νόημα που οφείλει να βρει. Η σύγχρονη ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζει το νόημα ως μια συν-διαμορφωμένη διαδικασία ανακάλυψης.
- Μπορούμε πράγματι να βρούμε νόημα σε κάθε πόνο; Όχι, δεν χρειάζεται ούτε είναι δυνατόν να βρούμε νόημα σε κάθε μορφή πόνου. Ενώ ο Viktor E. Frankl υποστήριξε ότι ο άνθρωπος μπορεί να επιλέξει τη στάση του απέναντι στο αναπόφευκτο, η απαίτηση να μετατρέπεται κάθε τραυματική εμπειρία σε «μάθημα» ή «δώρο» οδηγεί συχνά σε μια άδικη αυτοενοχοποίηση. Ορισμένες εμπειρίες είναι απλώς καταστροφικές, άδικες και χωρίς λυτρωτικό τέλος. Η πραγματική θεραπεία αρχίζει όταν επιτρέπεται στον άνθρωπο να αναγνωρίσει την αδικία του τραύματος και να πενθήσει, αντί να βιάζεται να το μετουσιώσει.
Ανακεφαλαιώνοντας
Το βιβλίο του Viktor E. Frankl μάς υπενθυμίζει ότι το νόημα δεν εξαφανίζει τον πόνο ούτε μετατρέπει κάθε τραγωδία σε υποχρεωτικό μάθημα ανάπτυξης. Η αληθινή του δύναμη έγκειται στο ότι μετατοπίζει το ερώτημα από το τι περιμένουμε από τη ζωή σε αυτό που η ζωή ζητά από εμάς, υπογραμμίζοντας πως η ελευθερία μας αποκτά υπόσταση μόνο μέσα στις σχέσεις και τις πραγματικές μας συνθήκες.
Αν νιώθεις τον τελευταίο καιρό πως το υπαρξιακό κενό μέσα σου μεγαλώνει, επικοινώνησε με την ομάδα του Reconnect Therapy εδώ για να ξεκινήσουμε μαζί το ταξίδι επανασύνδεσης με τον εαυτό σου.
Διάβασε επίσης:
H Κοινωνία της Κόπωσης: το βιβλίο που μιλάει για την εξουθενωτική αυτοπαγίδα του «μπορώ».
Κριτική στο Four Thousand Weeks: Time Management for Mortals (Oliver Burkeman)
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου…
Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ. Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχολόγων-ψυχοθεραπευτών/τριών. Έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική ή ψυχιατρική αξιολόγηση, ούτε μπορεί να καλύψει τη μοναδικότητα κάθε σχέσης και κάθε βιώματος. Αν βιώνεις έντονη ψυχική επιβάρυνση, απορρύθμιση, βία, εξαναγκασμό ή αίσθηση ότι δεν είσαι ασφαλές πρόσωπο μέσα στη σχέση σου, είναι σημαντικό να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιείται υποστηρικτικά στη διαδικασία έρευνας, οργάνωσης και διασταύρωσης της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Ωστόσο, το τελικό κείμενο, οι ιδέες, η κλινική κρίση, η γλώσσα και η ευθύνη της δημοσίευσης ανήκουν σε εμάς. Κάθε άρθρο γράφεται και επιμελείται με ανθρώπινη σκέψη, κλινική εμπειρία και σεβασμό προς τον άνθρωπο που το διαβάζει.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnect Therapy μαζί με την επιστημονική ομάδα του ReConnect Therapy
Βιβλιογραφία
- Frankl, V. E. (2020). Το νόημα της ζωής: Παρά ταύτα πες «ναι» στη ζωή. Παπαζήσης.
- Frankl, V. E. (2006). Man’s search for meaning: An introduction to logotherapy. Beacon Press.
- Bushkin, H., Van Niekerk, R., & Stroud, L. (2021). Searching for meaning in chaos: Viktor Frankl’s story. Europe’s Journal of Psychology, 17(3), 233–242.
- May, R. (Ed.). (1961). Existential psychology. Random House.
- Mikics, D. (2020, September 10). The lie of Viktor Frankl. Tablet Magazine.
- Pytell, T. (2016, April 14). The case against Viktor Frankl: Rollo May’s attacks on logotherapy. Psychology Today.
- Simon, E. (2020, February 11). What Viktor Frankl’s logotherapy can offer in the Anthropocene. Aeon.