Χρόνος ανάγνωσης: ~7 λεπτά
Μέχρι το τέλος του άρθρου, θα έχεις μάθει:
- γιατί η επαγγελματική σου άνοδος αυξάνει την εσωτερική σου πίεση, αντί να τη μειώνει,
- πώς οι μη ρεαλιστικές προσδοκίες και η τελειομανία σε παγιδεύουν σε έναν αέναο κύκλο εξουθένωσης,
- με ποιους συγκεκριμένους τρόπους μπορείς να μετουσιώσεις την αυτοαμφισβήτηση σε αυθεντική ζωτικότητα, αλλάζοντας τη σχέση σου με το λάθος.
Καθένας από εμάς έχει μια εξωτερική βιτρίνα και ένα πίσω δωμάτιο. Τι συμβαίνει, όμως, όταν η βιτρίνα γεμίζει επαίνους, πτυχία, προαγωγές και αναγνώριση, αλλά στο πίσω δωμάτιο εσύ κάθεσαι στο σκοτάδι, με τη βαθιά πεποίθηση ότι όλα αυτά είναι μια τεράστια παρεξήγηση;
Μέσα στη Θεραπευτική Συνεδρία
Ένας άνθρωπος υψηλής λειτουργικότητας κάθεται απέναντί μου στο γραφείο και περιγράφει μια περίοδο της ζωής του με αντικειμενικά πολλές επιτυχίες. Έχει αναλάβει περισσότερες ευθύνες, η δουλειά του αναγνωρίζεται, οι άλλοι τον εμπιστεύονται τυφλά. Κι όμως, όσο περισσότερο προχωρά, τόσο περισσότερο σφίγγεται το σώμα του σε μια μόνιμη υπερεπαγρύπνηση. Μου λέει κάτι πολύ χαρακτηριστικό, σχεδόν ντροπιασμένα, σαν να εξομολογείται ένα έγκλημα: «Φοβάμαι ότι κάποια στιγμή θα καταλάβουν ότι δεν είμαι τόσο καλός όσο νομίζουν. Ότι όλα αυτά είναι μια φούσκα που κάποια στιγμή θα σκάσει».
Στο θεραπευτικό χώρο του ReConnect Therapy γνωρίζουμε καλά ότι σε αυτές τις περιπτώσεις δεν λείπουν οι αποδείξεις της ικανότητας. Λείπει η δυνατότητα να τις αφήσεις να σε επηρεάσουν. Η επιτυχία μοιάζει με δανεικό ρούχο· το φοράς, αλλά δεν νιώθεις ότι σου ανήκει. Αντίθετα, ένα λάθος ή μια στιγμή αμφιβολίας αποκτά αμέσως τεράστιο μέγεθος, σαν να φωνάζει: «Να, αυτή είναι η πραγματική αλήθεια για μένα».
Είναι το “σύνδρομο του απατεώνα” επίσημη ψυχιατρική διάγνωση;
Όχι, δεν αποτελεί επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, καθώς δεν περιλαμβάνεται στα επίσημα διαγνωστικά κριτήρια του DSM-V, αλλά αναγνωρίζεται διεθνώς ως ένα έντονο ψυχολογικό μοτίβο αυτοαμφισβήτησης. Στην επιστημονική κοινότητα, προτιμάται ο όρος «φαινόμενο του απατεώνα», καθώς τα δεδομένα δείχνουν ότι δεν πρόκειται για μια ατομική παθολογία ή μια κλινική νόσο, αλλά για μια δημιουργική προσαρμογή σε περιβάλλοντα υψηλής πίεσης.
Σύμφωνα με το StatPearls, μια εγκεκριμένη εκπαιδευτική και τεχνολογική πλατφόρμα υγιειονομικής περίθαλψης,δεν υπάρχει ένας κοινά αποδεκτός ιατρικός ορισμός, πράγμα που σημαίνει ότι αν νιώθεις έτσι, δεν σημαίνει ότι «νοσείς». Στην ομάδα ψυχοθεραπευτών/τριών μας παρατηρούμε συχνά ότι η κατανόηση αυτής της διάκρισης ανακουφίζει τους ανθρώπους. Δεν πρόκειται για μια εσωτερική «βλάβη», αλλά για έναν μηχανισμό που πυροδοτείται όταν η ανάγκη σου για ασφάλεια συνδέεται αποκλειστικά με την τέλεια εικόνα και την απόδοση.
Γιατί, ενώ έχω επιτυχίες, νιώθω ότι «κάποια στιγμή, οι άλλοι θα με πιάσουν»;
Το ότι φοβάσαι πως θα «αποκαλυφθείς», παρά τις αντικειμενικές επιτυχίες σου, οφείλεται στην αδυναμία εσωτερίκευσης των επιτευγμάτων σου, με αποτέλεσμα να αποδίδεις την επιτυχία σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η τύχη. Το κεντρικό αυτό γνωστικό σχήμα ονομάζεται στρεβλή απόδοση αιτιότητας (attribution). Όταν τα καταφέρνεις, η νοητική σου επεξεργασία ενεργοποιεί άμυνες, όπως:
- «Είχα την τύχη με το μέρος μου».
- «Οι άλλοι με συμπαθούν, γι’ αυτό με αξιολογούν θετικά».
- «Δούλεψα εξαντλητικά, ο καθένας θα τα κατάφερνε αν έχανε τον ύπνο του».
Το πρόβλημα δεν είναι ότι δεν έχεις καταφέρει αρκετά. Το πρόβλημα είναι ότι μέσα σου δεν μπορείς να νιώσεις αυτά που έχεις καταφέρει ως πραγματικά δικά σου. Η επιτυχία μπαίνει σε εισαγωγικά ενώ το λάθος γίνεται ταυτότητα. Από τη σκοπιά της συστημικής προσέγγισης, το σύμπτωμα αυτό δεν γεννιέται στο κενό. Είναι το υπαρξιακό αποτύπωμα ενός ευρύτερου συστήματος,συχνά ξεκινώντας από την οικογένεια, όπου η αγάπη και η αποδοχή δίνονταν υπό όρους, ως επιβράβευση για τους βαθμούς, τη συμπεριφορά ή την απουσία προβλημάτων. Έτσι, έμαθες να σχετίζεσαι με τον εαυτό σου όχι για αυτό που είσαι, αλλά για αυτό που παράγεις.
Πώς λειτουργεί ο φαύλος κύκλος του imposter syndrome στους ανθρώπους υψηλής λειτουργικότητας;
Ο φαύλος κύκλος του imposter syndrome πυροδοτείται από μια απαιτητική εργασία, η οποία οδηγεί το άτομο είτε σε ακραία υπερπροσπάθεια είτε σε αναβλητικότητα, φέρνοντας μια προσωρινή μόνο ανακούφιση μετά την επιτυχία. Αυτός ο μηχανισμός, γνωστός στη βιβλιογραφία ως imposter cycle, λειτουργεί σαν μια «Ferrari χωρίς φρένα» που οδεύει προς τον κατακερματισμό.
Νέα Απαιτητική Εργασία => Έντονο Άγχος και Φόβος Αποτυχίας => Υπερ-προετοιμασία (αν δεν οδηγήσει σε αναβλητικότητα) => Επιτυχές αποτέλεσμα => Προσωρινή Ανακούφιση => Αυτο-ακύρωση: «Είχα την τύχη με το μέρος μου» => Νέος Κύκλος (imposter cycle) / Επανάληψη Φόβου: «Θα με πιάσουν»
Δεν ηρεμείς πραγματικά μετά την επιτυχία. Απλώς παίρνεις μια μικρή ανάσα μέχρι το επόμενο τεστ. Στην ομάδα μας, παρατηρούμε πως η ανάγκη να είναι κανείς “υπεράνθρωπος” είναι συνήθως ένας εσωτερικευμένος ρόλος. Δεν αρκεί να κάνεις καλά τη δουλειά σου, αλλά να έχεις άψογη συμπεριφορά, να διατηρείς την ψυχραιμία σου, να αποδίδεις και να ενημερώνεσαι ανελλιπώς, να δείχνεις πάντα δύναμη, προθυμία διαθεσιμότητας και άνεση κινήσεων. Όταν η εσωτερική πίεση για απόδοση αγγίζει τα όριά της, το σώμα αρχίζει να στέλνει τα δικά του σήματα, για να τονίσει την ανάγκη για διαχείριση του επαγγελματικού burnout.
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ ταπεινότητας και συνδρόμου του απατεώνα;
Η διαφορά μεταξύ ταπεινότητας και συνδρόμου του απατεώνα έγκειται στο ότι η ταπεινότητα αναγνωρίζει την αξία σου, αφήνοντας χώρο για μάθηση, ενώ το σύνδρομο του απατεώνα ακυρώνει ολοκληρωτικά την πραγματικότητα των ικανοτήτων σου. Η υγιής ταπεινότητα σου επιτρέπει να πεις: «Ξέρω πολλά, αλλά έχω ακόμα να μάθω». Σου δίνει ελευθερία και ευελιξία.
Αντίθετα, το φαινόμενο του απατεώνα σε εγκλωβίζει σε ένα αδιέξοδο κύκλο (imposter cycle), όπου η αυτοαμφισβήτηση λειτουργεί ως τιμωρία. Το βέλος της επίκρισης βρίσκει πάντα τον στόχο του εσωτερικά. Δεν πρόκειται για μετριοφροσύνη· πρόκειται για έναν φόβο έκθεσης που σε αναγκάζει να κρύβεσαι πίσω από προσωπεία υπερ-λειτουργικότητας, στερώντας σου την αυθεντική ευχαρίστηση και τη ζωτικότητα των επιτευγμάτων σου.
Πώς επηρεάζει το φαινόμενο του απατεώνα την ψυχική υγεία μας και την καθημερινότητα;
Το φαινόμενο του απατεώνα επηρεάζει αρνητικά την ψυχική υγεία προκαλώντας χρόνια ψυχολογική δυσφορία, η οποία εκδηλώνεται με αυξημένα επίπεδα άγχους, στρες και καταθλιπτικών συμπτωμάτων. Δεν είναι ένα χαριτωμένο «νιώθω λίγο ανασφαλής». Όταν γίνεται χρόνιο, αρχίζει να τρώει ενέργεια, χαρά, ηρεμία και επαγγελματική ικανοποίηση.
Οι σύγχρονες έρευνες δείχνουν ότι το φαινόμενο αυτό εντείνεται ιδιαίτερα σε περιβάλλοντα υψηλής πίεσης και ορατότητας. Όσο περισσότερο το περιβάλλον μετρά, συγκρίνει και αξιολογεί, τόσο πιο εύκολα η αξία μπερδεύεται με την απόδοση. Παράλληλα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης λειτουργούν ως επιταχυντές αυτού του βιώματος. Σήμερα δεν συγκρίνεσαι μόνο με τον συνάδελφο δίπλα σου. Συγκρίνεσαι με την επιμελημένη βιτρίνα χιλιάδων ανθρώπων που δείχνουν σαν να τα έχουν όλα λυμένα, ενισχύοντας το αίσθημα ότι εσύ υστερείς.
Πότε χρειάζεσαι επαγγελματική στήριξη;
Αν παρατηρείς ότι η καθημερινότητά σου κυριαρχείται από έναν μόνιμο κόμπο στο στομάχι, αν η αναβλητικότητα έχει παγώσει τη δημιουργικότητά σου ή αν νιώθεις ότι καμία επιτυχία δεν μπορεί πλέον να σε ηρεμήσει, αυτό είναι ένα σήμα του συστήματός σου.
Όταν η ψυχολογική δυσφορία μετατρέπεται σε χρόνιο άγχος ή καταθλιπτική τάση, η συναισθηματική στήριξη μέσα από μια εξειδικευμένη θεραπευτική διαδρομή προσφέρει το ασφαλές πλαίσιο για να ρυθμίσεις το νευρικό σου σύστημα.
Πρακτικά βήματα για τη διαχείριση του «συνδρόμου του απατεώνα»
Για να μετασχηματιστεί αυτό το μοτίβο, η λύση δεν είναι οι επιφανειακές ενθαρρύνσεις του τύπου «πίστεψε στον εαυτό σου». Απαιτείται μια βαθύτερη διεργασία που αλλάζει τη σχέση σου με την επιτυχία και το λάθος.
- Κατάγραψε τα δεδομένα αντικειμενικά: Κράτα ένα «αρχείο γεγονότων». Όταν η νοητική σου επεξεργασία δίνει έμφαση στην καλή σου τύχη, γράψε δίπλα τις συγκεκριμένες ώρες εργασίας, τις δεξιότητες και τις αποφάσεις που έλαβες για να έρθει αυτό το αποτέλεσμα.
- Άλλαξε την αφήγηση για το λάθος: Δεν χρειάζεται να πείσεις τον εαυτό σου ότι είσαι τέλειο ον. Χρειάζεται να σταματήσεις να μεταφράζεις κάθε λάθος ως απόδειξη ότι είσαι απάτη. Το λάθος είναι πληροφορία για το σύστημα, όχι ετυμηγορία για την αξία σου.
- Μίλα για αυτό: Το σύνδρομο του απατεώνα τρέφεται από τη μυστικότητα και τη ντροπή. Όταν μοιράζεσαι αυτό το βίωμα με έμπιστους συναδέλφους ή σε ένα θεραπευτικό πλαίσιο, συνήθως ανακαλύπτεις ότι και οι άνθρωποι που θαύμαζες νιώθουν ακριβώς το ίδιο.
Συχνές Ερωτήσεις
Τι είναι το σύνδρομο του απατεώνα και ποια τα κυριότερα συμπτώματά του;
Είναι η επίμονη εσωτερική πεποίθηση ότι δεν είσαι τόσο ικανό άτομο όσο σε θεωρούν οι άλλοι, παρά τις αποδείξεις του αντίθετου. Τα βασικά συμπτώματα περιλαμβάνουν έντονο φόβο αποτυχίας, ακύρωση των επιτευγμάτων, τελειομανία και μόνιμο άγχος ότι «θα αποκαλυφθείς».
Πώς αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά το σύνδρομο του απατεώνα;
Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει τη γνωστική αναπλαίσιωση του τρόπου που ερμηνεύεις την επιτυχία, την αποδοχή του λάθους ως φυσικού μέρους της μάθησης και τη θεραπευτική επεξεργασία των πρώιμων ρόλων που σε συνέδεσαν με την υπερ-απόδοση.
Ποια είναι η διαφορά μεταξύ χαμηλής αυτοπεποίθησης και συνδρόμου του απατεώνα;
Η χαμηλή αυτοπεποίθηση αφορά μια γενικευμένη αίσθηση έλλειψης ικανότητας σε διάφορους τομείς. Το σύνδρομο του απατεώνα εμφανίζεται ειδικά σε ανθρώπους που έχουν υψηλές επιδόσεις και αντικειμενικά επιτεύγματα, αλλά αδυνατούν να τα πιστέψουν.
Πώς συνδέεται η τελειομανία με το φαινόμενο του απατεώνα;
Η τελειομανία λειτουργεί ως αμυντικός μηχανισμός: το άτομο πιστεύει ότι αν κάνει τα πάντα απολύτως τέλεια, θα εκμηδενίσει την πιθανότητα να κάνει λάθος και έτσι δεν θα δώσει σε κανέναν την αφορμή να ανακαλύψει την «ανεπάρκειά» του.
Με λίγα λόγια
Το σύνδρομο του απατεώνα δεν είναι η απουσία ικανότητας, αλλά η αδυναμία να νιώσεις την ικανότητά σου ως δική σου. Είναι να ζεις την επιτυχία σαν μια προσωρινή παρεξήγηση και το λάθος σαν την απόλυτη αποκάλυψη της αλήθειας για σένα. Ο μετασχηματισμός αυτού του μοτίβου ξεκινά όταν επιτρέψεις στον εαυτό σου να αφήσει πίσω το προφίλ του «υπεράνθρωπου» και να διεκδικήσει την αξία του πέρα από την απόδοσή του.
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου… Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχοθεραπευτών/τριών. Έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική ή ψυχιατρική αξιολόγηση, ούτε μπορεί να καλύψει τη μοναδικότητα κάθε σχέσης και κάθε βιώματος. Αν βιώνεις έντονη ψυχική επιβάρυνση, απορρύθμιση, βία, εξαναγκασμό ή αίσθηση ότι δεν είσαι ασφαλές πρόσωπο μέσα στη σχέση σου, είναι σημαντικό να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιείται υποστηρικτικά στη διαδικασία έρευνας, οργάνωσης και διασταύρωσης της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Ωστόσο, το τελικό κείμενο, οι ιδέες, η κλινική κρίση, η γλώσσα και η ευθύνη της δημοσίευσης ανήκουν σε εμάς. Κάθε άρθρο γράφεται και επιμελείται με ανθρώπινη σκέψη, κλινική εμπειρία και σεβασμό προς τον άνθρωπο που το διαβάζει.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnect Therapy μαζί με την επιστημονική ομάδα του ReConnect Therapy
Βιβλιογραφία
Al Lawati, A., Al-Wahshi, A., Al-Mahrouqi, T., Al-Mufargi, Y., Al Shukaily, S., Al Aufi, H., Al-Shehhi, I., Al Azri, A., & Al-Sinawi, H. (2025). The prevalence of imposter syndrome and its association with psychological distress: A cross-sectional study. Behavioral Sciences, 15(7), 986.
Bravata, D. M., Watts, S. A., Keefer, A. L., Madhusudhan, D. K., Taylor, K. T., Clark, D. M., Nelson, R. S., Cokley, K. O., & Hagg, H. K. (2020). Prevalence, predictors, and treatment of impostor syndrome: A systematic review. Journal of General Internal Medicine, 35, 1252–1275.
Clance, P. R., & Imes, S. A. (1978). The imposter phenomenon in high achieving women: Dynamics and therapeutic intervention. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 15(3), 241–247.
El-Ashry, A. M., Taha, S. M., Abd Elhay, E. S., Hammad, H. A. H., Khedr, M. A., & El-Sayed, M. M. (2024). Prevalence of imposter syndrome and its association with depression, stress, and anxiety among nursing students: A multi-center cross-sectional study. BMC Nursing, 23, 862.
Huecker, M. R., Shreffler, J., McKeny, P. T., & Davis, D. (2023). Imposter phenomenon. In StatPearls. StatPearls Publishing.
Kear, K., Kalu, U., & Fernandes, R. (2025). Imposter syndrome among medical professionals in general surgery: A multi-center observational study. Cureus, 17(9), e93206.
Landry, M. J., Bailey, D. A., Lee, M., Van Gundy, S., & Ervin, A. (2022). The impostor phenomenon in the nutrition and dietetics profession: An online cross-sectional survey. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(9), 5558.