Χρόνος ανάγνωσης: ~7 λεπτά
Μέχρι το τέλος του άρθρου, θα έχεις:
- έναν ξεκάθαρο τρόπο να ξεχωρίζεις την έγκυρη ψυχοεκπαίδευση από την απλουστευτική πληροφορία χωρίς να απαξιώνεις ό,τι βλέπεις διαδικτυακά.
- κατανόηση, γιατί ένα βίντεο σε κάνει να νιώθεις ότι «έχεις όλα τα συμπτώματα» και πώς να μην επιτρέπεις στον αλγόριθμο να επηρεάζει την πραγματική εικόνα της ψυχικής σου υγείας,
- επίγνωση του τι αξίζει να κρατήσεις από μια γρήγορη αυτο-διάγνωση και πότε χρειάζεσαι μια επιπλέον στήριξη από έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Ας ξεκινήσουμε με ένα παράδοξο. Σε καμία προηγούμενη εποχή, δεν μιλούσαμε τόσο ανοιχτά για την ψυχική υγεία και ποτέ άλλοτε δεν είχαμε τόση σύγχυση για το τι μας συμβαίνει.
Σκρολάρεις κι ένα βίντεο αιχμαλωτίζει την προσοχή σου: «5 σημάδια ότι έχεις τραύμα που δεν ξέρεις.» Νιώθεις αμέσως ένα σφίξιμο. Αναγνωρίζεις τον εαυτό σου στα τέσσερα από τα πέντε. Σε τριάντα δευτερόλεπτα έχεις υιοθετήσει μια ταμπέλα, μια εξήγηση και μια λύση. Και κάπου εκεί, χωρίς να το συνειδητοποιήσεις καν, αυτό που ξεκίνησε ως περιέργεια, έγινε βεβαιότητα.
Σε αυτό το σημείο, θέλω να διευκρινίσω πως το πρόβλημα δεν είναι ότι οι άνθρωποι μιλούν για ψυχική υγεία στα social media. Αυτό είναι κάτι καλό. Το πρόβλημα ξεκινά, όταν μια σύνθετη, ζωντανή ανθρώπινη εμπειρία συμπιέζεται σε μια σύντομη, απόλυτη, viral ετικέτα, που τους χωράει όλους. Τότε, όχι μόνο χάνεται το πλαίσιο, αλλά χάνεσαι κι εσύ μέσα σε αυτό.
Ας δούμε τι εννοώ σε μια σκηνή – σύνθεση από διαφορετικές κλινικές εμπειρίες.
Ένα άτομο μπαίνει στην πρώτη συνεδρία και, πριν καθίσει καλά-καλά, λέει: «Νομίζω έχω διαταραχή προσκόλλησης, το είδα σε ένα βίντεο και κατανόησα τι μου συμβαίνει». Η φράση δεν είναι λάθος, είναι όμως κλειστή. Σαν να ήρθε όχι για να εξερευνήσει, αλλά για να επιβεβαιώσει μια ετυμηγορία.
Είναι κακό να παίρνω ψυχοεκπαίδευση από τα social media;
Ξεκάθαρα όχι. Συχνά είναι η πρώτη πόρτα που ανοίγει κάποιος προς τον εαυτό του. Ένα βίντεο με καλό περιεχόμενο μπορεί να βάλει λέξεις σε κάτι που ένιωθες χρόνια χωρίς όνομα, να μειώσει το στίγμα και να σου δώσει την αίσθηση ότι δεν είσαι το μόνο άτομο που το βιώνει.
Η έρευνα άλλωστε το επιβεβαιώνει: οι νέοι άνθρωποι στρέφονται στο διαδίκτυο για την ψυχική τους υγεία, επειδή είναι προσβάσιμο, ανώνυμο και χωρίς τον φόβο της κρίσης. Αυτό δεν είναι αδυναμία, αλλά μια απολύτως κατανοητή κίνηση αναζήτησης.
Τα social media δεν είναι σε καμία περίπτωση εχθρός. Το κείμενο που διαβάζετε τώρα επιχειρεί να κάνει ακριβώς το ίδιο: διαδικτυακή ψυχοεκπαίδευση. Η διαφορά δεν είναι αν είναι «online ή όχι». Η διαφορά έγκειται στο αν το περιεχόμενο σε αφήνει πιο περίεργο για τον εαυτό σου, ή σου δίνει μια έτοιμη απάντηση που κλείνει την κουβέντα;
Πού ακριβώς βρίσκεται η κόκκινη γραμμή της ψυχοεκπαίδευσης στα social media;
Το πρόβλημα στα κοινωνικά δίκτυα ξεκινά, όταν μια σύνθετη κλινική έννοια γίνεται σύντομη, απόλυτη και viral, χωρίς πλαίσιο και χωρίς αποχρώσεις. Σύμφωνα με συστηματική ανασκόπηση, υπάρχει ένας μείζων χώρος διάδοσης ανακριβών ή παραπλανητικών ισχυρισμών υγείας.
Συγκεκριμένα, μελέτη που εξέτασε τα πιο δημοφιλή βίντεο για τη ΔΕΠΥ βρήκε σοβαρά ζητήματα ποιότητας στο περιεχόμενο, με μεγάλο μέρος των πληροφοριών να μην αντιστοιχεί στα κλινικά κριτήρια. Επίσης, δημοσιογραφική έρευνα του Guardian σε δημοφιλείς αναρτήσεις με συμβουλές ψυχικής υγείας διαπίστωσε ότι πάνω από τις μισές περιείχαν κάποια μορφή παραπληροφόρησης από αθώα απλούστευση μέχρι «θεραπεία τραύματος σε μία ώρα».
Η κόκκινη γραμμή, λοιπόν, δεν βρίσκεται ανάμεσα στο «καλό» και στο «κακό» περιεχόμενο. Είναι ανάμεσα σε αυτό που σε καλεί να σκεφτείς και σε αυτό που σου πουλάει βεβαιότητα. Δεν είναι τυχαίο που, ως κοινωνία, μιλάμε όλο πιο πολύ κι εύκολα για διαγνώσεις.
Πώς ξεχωρίζω την έγκυρη πληροφορία από την παραπληροφόρηση σε ένα βίντεο;
Ο πιο γρήγορος έλεγχος είναι να κοιτάξεις όχι τι λέει, αλλά πώς το λέει. Η έγκυρη ψυχοεκπαίδευση αφήνει χώρο για πολυπλοκότητα· η παραπληροφόρηση βιάζεται να κλείσει το θέμα.
| 🟢 Πράσινες γραμμές | 🔴 Κόκκινες γραμμές |
| Μιλά για «πιθανά μοτίβα», όχι για βεβαιότητες | «Αν κάνεις Χ, σίγουρα έχεις Υ» |
| Διαχωρίζει σύμπτωμα από διάγνωση | Μετατρέπει κάθε ανθρώπινο συναίσθημα σε διαταραχή |
| Παραπέμπει σε πηγές ή σε επαγγελματία ψυχικής υγείας | Υπόσχεται γρήγορη, καθολική λύση |
| Αναγνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος είναι μοναδικός | Σε ωθεί να ομαδοποιηθείς με όσους έχουν το συγκεκριμένο πρόβλημα-διάγνωση |
| Σε αφήνει με περισσότερη ηρεμία | Σε αφήνει με περισσότερο φόβο και ανησυχία |
Ένας απλός κανόνας: αν ένα βίντεο σου δίνει ταυτόχρονα διάγνωση και λύση μέσα σε τριάντα δευτερόλεπτα, πρόκειται για παραπληροφόρηση. Τα πραγματικά σύνθετα πράγματα σπάνια χωράνε σε ένα σύντομο βίντεο.
Γιατί νιώθω ότι «έχω» ό,τι βλέπω;
Αυτό συμβαίνει όταν «πέφτεις» πάνω σε ένα βίντεο που σου ενεργοποιεί ταυτόχρονα αναγνώριση και υπόνοια. Τότε το σώμα σου χτυπάει συναγερμό πριν προλάβει η λογική να ζυγίσει. Δεν είναι θέμα ευπιστίας. Το νευρικό σου σύστημα απλώς κάνει αυτό για το οποίο φτιάχτηκε: σαρώνει για απειλή.
Το επικίνδυνο σημείο είναι ότι ο αλγόριθμος εκπαιδεύεται στο τι σου τραβάει την προσοχή. Αν σταθείς λίγο παραπάνω στο άγχος, θα σου σερβίρει κι άλλο άγχος. Με αυτόν τον τρόπο, σιγά-σιγά δημιουργείται ένας θάλαμος ηχούς, όπου κάθε νέο βίντεο επιβεβαιώνει την υποψία του προηγούμενου.
Δυστυχώς, η αγωνία που νιώθεις είναι αληθινή και σημαντική. Δεν τη φαντάζεσαι απλώς. Το ότι όμως είναι αληθινή δεν σημαίνει αυτόματα ότι η ερμηνεία που σου έδωσε το βίντεο είναι σωστή. Το σύμπτωμα δεν είναι ψυχική διαταραχή είναι συναγερμός. Και κάθε συναγερμός χρειάζεται ρύθμιση, όχι ακόμα μία ετικέτα.
Είναι κακό που αυτο-διαγνώστηκα; Τι να κάνω με το αποτέλεσμα;
Κράτα την περιέργεια, όχι την ταμπέλα. Η αυτο-διάγνωση μπορεί να είναι μια πολύ καλή αρχή, σχεδόν ποτέ όμως δεν είναι μια αξιόπιστη κατάληξη.
Κι εδώ έρχεται η ανατροπή που θέλω να κρατήσεις. Το πρόβλημα συνήθως δεν είναι ότι το βίντεο είχε εντελώς άδικο. Μπορεί να άγγιξε κάτι σωστό. Το πρόβλημα είναι ότι σταμάτησε ακριβώς εκεί που έπρεπε να ξεκινήσει η δουλειά. Σου έδωσε ένα όνομα και μετά σε άφησε να το διαχειριστείς χωρίς καμία επιπλέον στήριξη.
Μια ταμπέλα μπορεί να σε ανακουφίσει («επιτέλους, υπάρχει εξήγηση») ή να σε φυλακίσει («άρα έτσι είμαι, τελείωσε»). Η διαφορά κρίνεται στο τι κάνεις μετά. Αναρωτιέσαι «τι σημαίνει αυτό για μένα, στη δική μου ζωή»; Ή σταματάς να κοιτάς τον εαυτό σου, επειδή νομίζεις ότι τον κατάλαβες ήδη;
Η περιέργεια, δηλαδή η ζωντανή, ανοιχτή επαφή με αυτό που νιώθεις, είναι ακριβώς το υλικό από το οποίο φτιάχνεται η αλλαγή. Δεν χρειάζεται να διαλέξεις μία εκδοχή του εαυτού σου που χωράει σε μια ετικέτα. Χρειάζεται να μείνεις αρκετά ανοιχτός ώστε να τις δεις όλες.
Πότε χρειάζεσαι επιπλέον στήριξη
Ένα βίντεο μπορεί να σε ξυπνήσει· δεν μπορεί να σε συνοδεύσει θεραπευτικά. Αν αναγνωρίζεις κάποια από τα παρακάτω, αξίζει να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη:
- Η διαδικτυακή αναζήτηση έχει γίνει επαναλαμβανόμενος έλεγχος συμπτωμάτων που σε αγχώνει αντί να σε ηρεμεί.
- Νιώθεις περισσότερο φόβο ή εγκλωβισμό μετά το σκρολάρισμα, όχι περισσότερη ελευθερία.
- Η διεγνωσμένη από τα social media ετικέτα έχει αρχίσει να περιορίζει τις επιλογές σου ή τις σχέσεις σου.
- Υπάρχει έντονη απορρύθμιση, αίσθηση κινδύνου ή σκέψεις που σε τρομάζουν.
Μια χρήσιμη πρακτική άσκηση: «Το φίλτρο των 30 δευτερολέπτων»
Πριν πιστέψεις ή μοιραστείς ένα βίντεο για την ψυχική υγεία, κάνε στον εαυτό σου πέντε ερωτήσεις:
- Ποιος μιλάει; Είναι επαγγελματίας ψυχικής υγείας ή κάποιος που μοιράζεται προσωπική εμπειρία; (Και τα δύο έχουν αξία, αλλά δεν είναι το ίδιο.)
- Μου δίνει βεβαιότητα ή χώρο; Λέει «ίσως / συχνά / μπορεί» ή «σίγουρα / πάντα / όλοι»;
- Σύμπτωμα ή διάγνωση; Περιγράφει ένα βίωμα ή με βαφτίζει με μια διαταραχή;
- Πώς νιώθω στο σώμα μου τώρα; Περισσότερη ηρεμία ή περισσότερο συναγερμό;
- Τι κάνω μετά; Με ωθεί να εξερευνήσω και να ζητήσω στήριξη ή να κλειστώ σε μια ετικέτα;
Αν οι απαντήσεις γέρνουν προς τη βεβαιότητα, την ταμπέλα και τον φόβο, τότε κράτα την πληροφορία ως υπόθεση προς διερεύνηση, όχι ως αλήθεια.
Συχνές Ερωτήσεις
Μπορεί η αυτο-διάγνωση από τα social media να είναι τελικά σωστή; Μερικές φορές δείχνει προς τη σωστή κατεύθυνση και αυτό έχει αξία. Η διάγνωση, όμως, είναι μια σύνθετη διαδικασία που περιλαμβάνει ιστορικό, αξιολόγηση και πλαίσιο, όχι απλώς αντιστοίχιση με μια λίστα συμπτωμάτων σε ένα βίντεο. Δες την λοιπόν ως αφετηρία κουβέντας, όχι ως ετυμηγορία.
Τι είναι το «therapy-speak» και γιατί μπορεί να γίνει πρόβλημα; Είναι η χρήση κλινικών όρων και άλλων (τραύμα, narcissist, gaslighting, «τοξικό») στην καθημερινή γλώσσα, συχνά εκτός του πραγματικού τους νοήματος. Δίνει στιγμιαία αίσθηση ελέγχου, αλλά μπορεί να απλοποιήσει σχέσεις και να κλείσει τη συζήτηση αντί να την ανοίξει.
Γιατί ο αλγόριθμος μού δείχνει συνέχεια περιεχόμενο ψυχικής υγείας; Επειδή έδειξες ενδιαφέρον, έστω και με ένα δευτερόλεπτο παραπάνω προσοχής, και το σύστημα σου σερβίρει κι άλλο παρόμοιο. Έτσι δημιουργείται ένας θάλαμος ηχούς που επιβεβαιώνει τις υποψίες σου. Το να κάνεις συνειδητή διαχείριση της ροής σου είναι μέρος της αυτοφροντίδας.
Πώς μιλάω σε κάποιον δικό μου που αυτο-διαγνώστηκε από ένα βίντεο; Χωρίς να γελοιοποιείς αυτό που ένιωσε. Αναγνώρισε ότι κάτι αληθινό τον άγγιξε και πρότεινε απαλά: «Σε ακούω. Έχεις σκεφτεί να το δεις και με κάποιον ειδικό;» Η σύνδεση λειτουργεί περισσότερο από τη διόρθωση.
Με λίγα λόγια
Η ψυχοεκπαίδευση στα social δεν είναι ο εχθρός. Η απλουστευτική, απόλυτη ψευδο-διάγνωση είναι. Ένα καλό βίντεο σε αφήνει με περισσότερη περιέργεια για τον εαυτό σου· ένα προβληματικό σου δίνει ταμπέλα, φόβο και γρήγορη λύση. Αν ένα βίντεο 30 δευτερολέπτων σε άγγιξε, κράτα την περιέργεια, όχι την ταμπέλα και, όπου χρειάζεται, ζήτα εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη.
Βιβλιογραφία
Naslund, J. A., Bondre, A., Torous, J., & Aschbrenner, K. A. (2020). Social media and mental health: Benefits, risks, and opportunities for research and practice. Journal of Technology in Behavioral Science, 5, 245–257.
O’Reilly, M., Dogra, N., Whiteman, N., Hughes, J., Eruyar, S., & Reilly, P. (2018). Is social media bad for mental health and wellbeing? Exploring the perspectives of adolescents. Clinical Child Psychology and Psychiatry, 23(4), 601–613.
Pretorius, C., Chambers, D., & Coyle, D. (2019). Young people’s online help-seeking and mental health difficulties: Systematic narrative review. Journal of Medical Internet Research, 21(11), e13873.
Suarez-Lledo, V., & Alvarez-Galvez, J. (2021). Prevalence of health misinformation on social media: Systematic review. Journal of Medical Internet Research, 23(1), e17187.
Yeung, A., Ng, E., & Abi-Jaoude, E. (2022). TikTok and attention-deficit/hyperactivity disorder: A cross-sectional study of social media content quality. The Canadian Journal of Psychiatry, 67(12), 899–906.
Συγγραφή – Επιμέλεια Άρθρου: Φίλιππος Γκέκης Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπευτής
Το άρθρο μας φιλοξενήθηκε από το psychology.gr, το έγκυρο ελληνικό portal, που εμπιστεύεται ο περισσότερος κόσμος για θέματα ψυχικής υγείας από το 2003. Ευχαριστούμε!
Ένα σχόλιο
Τα σχόλια έχουν κλείσει.