H σοκαριστική αφορμή
Λίγες μόνο μέρες πριν, αναρτήθηκε σε μέσο του αντιεξουσιαστικού χώρου μια ανώνυμη καταγγελία βιασμού, όπου η γυναίκα περιγράφει επαναλαμβανόμενους βιασμούς και κακοποίηση κάθε είδους σε διάστημα περίπου ενάμιση έτους.
Ύστερα, αυτή η καταγγελία αναπαρήχθη σε διαφορετικά μέσα, μέχρι που έφτασε να αποτελέσει τον κοινό τόπο συζήτησης στα social media για το τι είναι τελικά κακοποίηση και τα όριά της.
Όπως φάνηκε από τις αντιδράσεις, το σημείο της επαναλαμβανόμενης επιστροφής της γυναίκας στο θύτη της, έκανε πολλούς ανθρώπους να αμφισβητήσουν την έννοια της κακοποίησης σε αυτή την περίπτωση.
Γιατί αποφάσισα να γράψω αυτό το άρθρο
Ο ρόλος μου δεν είναι, σε καμία περίπτωση, να αποφανθώ για τη συγκεκριμένη υπόθεση ούτε επιθυμία μου είναι να αναπαράξω το κείμενο της καταγγελίας.
Αυτό που θα αποπειραθώ να κάνω με αυτό το άρθρο, σύμφωνα με όσα γράφονται στην καταγγελία, και μέσω της θεραπευτικής προσέγγισης που έχουμε στην ομάδα του Reconnect Therapy, είναι να εξηγήσω τους πιθανούς λόγους που μπορεί μια γυναίκα στην προκειμένη περίπτωση, να μη μπορεί να αντισταθεί, να συνεχίζει να επικοινωνεί ή να επιστρέφει σε κάποιον που την έχει κακοποιήσει.
Να απαντήσω, δηλαδή στο κεντρικό ερώτημα που προκύπτει συνέχεια:
Γιατί εξακολουθούμε να θεωρούμε ότι η επιστροφή ενός θύματος ακυρώνει ή καθιστά αμφίβολη την κακοποίηση που έχει υποστεί;
Ποιος είναι ο επιστημονικός στόχος αυτού του άρθρου;
- να αποδομήσει την αντίληψη ότι η απουσία αντίστασης ή η επιστροφή ισοδυναμούν με συναίνεση,
- να εξηγήσει τις αντιδράσεις επιβίωσης κατά τη διάρκεια της σεξουαλικής βίας,
- να παρουσιάσει τη σύνθετη δυναμική της επαναλαμβανόμενης κακοποίησης,
- να μειώσει την κοινωνική και εσωτερικευμένη ενοχοποίηση των θυμάτων,
- να αντικαταστήσει την επικριτική περιέργεια με μια πιο σύνθετη και συμπονετική κατανόηση,
- να επαναφέρει την ευθύνη εκεί όπου ανήκει: στον άνθρωπο που παραβιάζει τα όρια και όχι σε εκείνον που προσπαθεί να επιβιώσει.
Τα 8 σημεία προς κατανόηση του τραύματος
1. Η αυτόματη ερώτηση «γιατί ξαναπήγε;»
Ορμώμενος από τις αντιδράσεις που προκάλεσε η δημόσια καταγγελία, παρατήρησα ότι αρκετοί αναγνώστες δεν στάθηκαν μόνο σε όσα περιγράφεται ότι έκανε ο θύτης, σύμφωνα πάντα με την καταγγελία, αλλά περισσότερο αναρωτήθηκαν για την πλευρά του θύματος:
- Γιατί δεν αντιστάθηκε;
- Γιατί τον συνάντησε ξανά;
- Γιατί συνέχισε να επικοινωνεί μαζί του;
- Πώς μπορεί να μιλά κανείς για επαναλαμβανόμενους βιασμούς;
- Γιατί χρειάστηκε τόσο χρόνο για να καταλάβει τι της είχε συμβεί;
Όταν δυσκολευόμαστε να κατανοήσουμε ένα τόσο οδυνηρό και αντιφατικό γεγονός, ο νους μας αναζητά μια απλή εξήγηση. Μία τέτοια εξήγηση είναι ότι το θύμα «θα μπορούσε απλώς να είχε φύγει».
Αυτή η σκέψη μάς προσφέρει μια ψευδαίσθηση ασφάλειας: αν πιστεύουμε ότι εμείς θα αναγνωρίζαμε αμέσως τον κίνδυνο και θα απομακρυνόμασταν, μπορούμε να νιώσουμε ότι κάτι παρόμοιο δεν θα μπορούσε να συμβεί σε εμάς.
2. Η απουσία αντίστασης δεν αποτελεί συναίνεση
Οι αντιδράσεις απέναντι στην απειλή δεν περιορίζονται στη μάχη ή τη φυγή. Ένας άνθρωπος μπορεί:
- να παγώσει,
- να ακινητοποιηθεί,
- να αποσυνδεθεί από το σώμα και την εμπειρία του,
- να συμμορφωθεί προσωρινά για να περιορίσει τον κίνδυνο.
Το πάγωμα και η τονική ακινησία είναι ακούσιες αντιδράσεις επιβίωσης. Δεν αποτελούν συνειδητή απόφαση ούτε δηλώνουν αποδοχή της σεξουαλικής πράξης. Το σώμα μπορεί να ακινητοποιηθεί χωρίς ο άνθρωπος να έχει συναινέσει.
Σε μελέτη 298 γυναικών που είχαν υποστεί σεξουαλική επίθεση, το 70% ανέφερε σημαντική τονική ακινησία και το 48% ακραία ακινησία κατά τη διάρκεια της επίθεσης. Τα ποσοστά αφορούν το συγκεκριμένο δείγμα και δεν πρέπει να παρουσιαστούν ως καθολικά. Δείχνουν, όμως, ότι το πάγωμα δεν αποτελεί μια σπάνια ή παράδοξη αντίδραση.
3. Η συναίνεση δεν μπορεί να δοθεί αναδρομικά
Έπειτα από μια παραβίαση, το θύμα μπορεί να προσπαθήσει να ερμηνεύσει εκ νέου αυτό που συνέβη:
- «Ίσως το ήθελα».
- «Ίσως του έδωσα δικαίωμα».
- «Ίσως δεν αντέδρασα αρκετά».
- «Ίσως κατάλαβα λάθος».
Αυτή η αναδρομική ερμηνεία μπορεί να αποτελέσει προσπάθεια να γίνει ένα χαοτικό και τρομακτικό γεγονός πιο κατανοητό και ψυχικά διαχειρίσιμο. Εάν ένας άνθρωπος πιστέψει ότι έφταιξε ο ίδιος, μπορεί προσωρινά να διατηρήσει την ψευδαίσθηση ότι είχε κάποιον έλεγχο.
Χρειάζεται, όμως, να γίνει σαφές ότι:
Η συναίνεση πρέπει να είναι ελεύθερη και παρούσα τη στιγμή της πράξης. Δεν κατασκευάζεται εκ των υστέρων για να γίνει υποφερτή μια εμπειρία παραβίασης.
4. Η επιστροφή δεν ακυρώνει την κακοποίηση
Η συνέχιση της επικοινωνίας, η επιστροφή ή ακόμη και η ύπαρξη συναισθημάτων για τον δράστη δεν μετατρέπουν αναδρομικά μια μη συναινετική πράξη σε συναινετική.
Η επιστροφή μπορεί να επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες ταυτόχρονα:
- φόβο και ψυχική αποδιοργάνωση,
- ντροπή και αυτοενοχοποίηση,
- χαμηλή αυτοεκτίμηση,
- ανάγκη αποδοχής, σύνδεσης ή αναγνώρισης,
- συναισθηματική, κοινωνική, επαγγελματική ή οικονομική εξάρτηση,
- ανισορροπία ηλικίας, κύρους ή ισχύος,
- σταδιακή κανονικοποίηση των παραβιάσεων,
- χειρισμό, απομόνωση ή εξαναγκαστικό έλεγχο,
- ελπίδα ότι ο άλλος θα αλλάξει ή θα επιστρέψει στην υποστηρικτική πλευρά που παρουσίασε αρχικά.
5. Η φροντίδα μπορεί να αποτελεί μέρος της κακοποιητικής δυναμικής
Μπορούμε να ανιχνεύσουμε την εναλλαγή φροντίδας – κακοποίησης σε διαφορετικά στάδια:
- πρώτη παραβίαση και φόβος,
- σύγχυση ή απομάκρυνση,
- διαβεβαιώσεις αγάπης και ενδιαφέροντος,
- προσωρινή ανακούφιση,
- ανανέωση της ελπίδας,
- νέα παραβίαση.
Η απρόβλεπτη εναλλαγή βίας και φροντίδας μπορεί να δημιουργήσει έντονη σύγχυση, με αποτέλεσμα ο άνθρωπος να μην αναγνωρίζει σταθερά τον κίνδυνο, ενώ ταυτόχρονα δύναται να ενισχύσει την προσκόλληση.
6. Η αυτοενοχοποίηση είναι μέρος του τραύματος και όχι απόδειξη ευθύνης
Μετά τη σεξουαλική κακοποίηση, το θύμα (καταγγέλουσα γυναίκα) μπορεί να αναρωτιέται:
- «Γιατί πήγα μαζί του;»
- «Γιατί δεν αντέδρασα;»
- «Γιατί τον ξαναείδα;»
- «Γιατί δεν κατάλαβα νωρίτερα;»
- «Μήπως του έδωσα δικαίωμα;»
Η αυτοενοχοποίηση μπορεί να δημιουργεί μια ψευδαίσθηση ελέγχου: εάν το γεγονός συνέβη εξαιτίας κάποιου δικού μου λάθους, ίσως μπορώ να εμποδίσω την επανάληψή του.
Η έρευνα δείχνει ότι η αυτοενοχοποίηση μετά τη σεξουαλική επίθεση συνδέεται με σοβαρότερη μετατραυματική συμπτωματολογία. Δεν αποδεικνύει πραγματική ευθύνη.
Παράλληλα, η αυτοενοχοποίηση δεν γεννιέται μόνο μέσα στο θύμα. Ενισχύεται από ένα κοινωνικό περιβάλλον που εξετάζει τη συμπεριφορά της γυναίκας περισσότερο από τις πράξεις του ανθρώπου που καταγγέλλεται.
7. Η καθυστερημένη αναγνώριση δεν σημαίνει κατασκευασμένη εμπειρία
Ένας άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει θεωρητικά τι είναι η κακοποίηση και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να αναγνωρίσει ότι συμβαίνει στον ίδιο.
Η ψυχολογική ή κοινωνική γνώση δεν εξουδετερώνει αυτομάτως:
- το πάγωμα,
- την αποσύνδεση,
- την ανάγκη σύνδεσης,
- την ανισορροπία ισχύος,
- τη ντροπή και την ενοχή,
- την ανάγκη διατήρησης μιας συνεκτικής και θετικής εικόνας του άλλου.
Η αναγνώριση ενός τραυματικού γεγονότος μπορεί να είναι σταδιακή. Η καθυστέρηση στην κατανόηση, στην αποκάλυψη ή στην καταγγελία δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη αναξιοπιστίας.
8. Το δημόσιο βλέμμα μπορεί να γίνει ένας δεύτερος τόπος κακοποίησης
Παρότι οι βασικοί μας άξονες είναι επτά, στο κλείσιμο θέλω να επανέλθουμε στις δημόσιες αντιδράσεις.
Η συζήτηση μπορεί εύκολα να μετακινηθεί:
- από τις πράξεις του καταγγελλόμενου στις επιλογές της γυναίκας,
- από την απουσία συναίνεσης στο πόσο «σωστά» αντέδρασε,
- από τη διερεύνηση της καταγγελίας στην εμφάνιση, στο παρελθόν και στα πιθανά κίνητρά της.
Χρειάζεται να κρατάμε ταυτόχρονα δύο δεοντολογικές αρχές:
- Δεν μπορούμε να αποφασίζουμε διαδικτυακά την ποινική ενοχή ενός συγκεκριμένου ανθρώπου.
- Μπορούμε να εξηγούμε επιστημονικά ότι το πάγωμα, η επιστροφή, η συνέχιση της επικοινωνίας και η καθυστερημένη αποκάλυψη δεν αναιρούν από μόνα τους μια εμπειρία σεξουαλικής βίας.
Ανακεφαλαιώνοντας
Ίσως, τελικά, χρειάζεται να αλλάξουμε την ερώτηση. Αντί να ρωτάμε το θύμα «γιατί ξαναπήγες;», μπορούμε να αναρωτηθούμε τι είχε συμβεί μέσα σε αυτή τη σχέση, ώστε η επιστροφή να μοιάζει περισσότερο δυνατή από την απομάκρυνση. Και αντί να εξετάζουμε αν το θύμα αντέδρασε όπως φανταζόμαστε ότι θα αντιδρούσαμε εμείς, να στρέψουμε το βλέμμα μας εκεί όπου ανήκει: στην απουσία συναίνεσης, στην κατάχρηση ισχύος και στην ευθύνη εκείνου που παραβιάζει.
Αν βιώνεις την κακοποίηση σε μια σχέση σου και νιώθεις ότι αγγίξαμε μόνο το παγόβουνο του τραύματός σου, μη διστάσεις να επικοινωνήσεις με την ομάδα του ReConnect Therapy εδώ
Διάβασε επίσης:
Ντροπή: Όταν το «Έκανα Λάθος» Μετατρέπεται σε «Είμαι Λάθος»
Αισθάνεστε θύμα; Δεν είστε μόνοι! Ζείτε μέσα σε ένα τρίγωνο…
Θα χαρώ πολύ να διαβάσω το μήνυμά σου… Φροντίζω να διαβάζω όλα τα μηνύματα και να απαντάω σε όσα περισσότερα μπορώ.
Το άρθρο βασίζεται στην επιστήμη της ψυχολογίας και στην κλινική εμπειρία ψυχοθεραπευτών/τριών. Έχει ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα και δεν αντικαθιστά την ψυχοθεραπεία, την ιατρική ή ψυχιατρική αξιολόγηση, ούτε μπορεί να καλύψει τη μοναδικότητα κάθε σχέσης και κάθε βιώματος. Αν βιώνεις έντονη ψυχική επιβάρυνση, απορρύθμιση, βία, εξαναγκασμό ή αίσθηση ότι δεν είσαι ασφαλές πρόσωπο μέσα στη σχέση σου, είναι σημαντικό να αναζητήσεις εξατομικευμένη επαγγελματική στήριξη.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αξιοποιείται υποστηρικτικά στη διαδικασία έρευνας, οργάνωσης και διασταύρωσης της σύγχρονης βιβλιογραφίας. Ωστόσο, το τελικό κείμενο, οι ιδέες, η κλινική κρίση, η γλώσσα και η ευθύνη της δημοσίευσης ανήκουν σε εμάς. Κάθε άρθρο γράφεται και επιμελείται με ανθρώπινη σκέψη, κλινική εμπειρία και σεβασμό προς τον άνθρωπο που το διαβάζει.
Γράφει: Φίλιππος Γκέκης, Ψυχολόγος Ψυχοθεραπευτής, εμπνευστής του ReConnect Therapy μαζί με την επιστημονική ομάδα του ReConnect Therapy.
Βιβλιογραφία
- Dichter, M. E., Thomas, K. A., Crits-Christoph, P., Ogden, S. N., & Rhodes, K. V. (2018). Coercive control in intimate partner violence: Relationship with women’s experience of violence, use of violence, and danger. Psychology of Violence, 8(5), 596–604.
- Dworkin, E. R., Jaffe, A. E., Bedard-Gilligan, M., & Fitzpatrick, S. (2023). PTSD in the year following sexual assault: A meta-analysis of prospective studies. Trauma, Violence, & Abuse, 24(2), 497–514.
- Heron, R. L., & Eisma, M. C. (2021). Barriers and facilitators of disclosing domestic violence to the healthcare service: A systematic review of qualitative research. Health & Social Care in the Community, 29(3), 612–630.
- Kline, N. K., Berke, D. S., Rhodes, C. A., Steenkamp, M. M., & Litz, B. T. (2021). Self-blame and PTSD following sexual assault: A longitudinal analysis. Journal of Interpersonal Violence, 36(5–6), NP3153–NP3168.
- Möller, A., Söndergaard, H. P., & Helström, L. (2017). Tonic immobility during sexual assault—A common reaction predicting post-traumatic stress disorder and severe depression. Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica, 96(8), 932–938.
- World Health Organization. (2013). Responding to intimate partner violence and sexual violence against women: WHO clinical and policy guidelines.